RADİASİYA PROBLEMLƏRİ İNSTİTUTU
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
FİZİKA-RİYAZİYYAT VƏ TEXNİKA ELMLƏRİ BÖLMƏSİ
| AZE | ENG | RUS |

Əsas elmi nəticələr

I PROBLEM: NEFT KARBOHİDROGENLƏRİNİN, POLİMERLƏRİN RADİASİYA VƏ NANO-RADİASİYA-KATALİTİK ÇEVRİLMƏLƏRİ, ATOM-HİDROGEN ENERGETİK PROSESLƏRİ, RADİASİYA TEXNOLOGİYALARININ EKOLOJİ PROBLEMLƏRİN HƏLLİNƏ TƏTBİQİ
1. n-ZrO2+n-SiO2 sisteminin səthində müxtəlif temperaturlarda (T=373÷673K) suyun parçalanması prosesləri nəticəsində molekulyar hidrogenin əmələgəlmə kinetika və mexanizmi öyrənilmişdir. Qamma şüaların və temperaturun birgə təsiri ilə ayrılıqda n-ZrO2 və n-SiO2 sisteminin səthində suyun parçalanması nəticəsində klassik ölçülərə nisbətən molekulyar hidrogenin yüksək çıxımları müşahidə olunmuşdur. Müəyyən olunmuşdur ki, müşahidə olunan yüksək çıxımlar n-ZrO2-in və n-SiO2 -yüksək katalitik aktivliyə malik olması, onların səthində suyun parçalanması proseslərində effektiv iştirak edən qeyri-tarazlı yük daşıyıcılarının və n-ZrO2-dən ikinci elektron şüalanması ilə əlaqədardır.
Qamma şüaların və temperaturun birgə təsiri n-ZrO2+n-SiO2 sistemində hissəcik ölçülərinin artmasına səbəb olur və nəticədə sisteminin radiasiya-katalitik aktivliyi, eləcə də hidrogenin çıxımı azalır.
2. Radiasiyanın təsiri ilə neft bitumlarının fiziki-kimyəvi göstəricilərinin (özlülük, elastiklik, qazyaranma, yumşalma və alışma temperaturu) məqsədyönlü idarə olunmasının mümkünlüyü göstərilmişdir.
3. Otaq temperaturunda nano Al2O3 səthində təmiz heksan, heksan-heptan və heksan-pentan sistemlərinin radiolizindən yaranan məhsulların kinetik asılılıqlarının müqayisəsindən görünür ki, udulan dozanın D=0÷12 kGy intervalında maye fazada izo quruluşlu və daha ağır molekul kütləli məhsulların yaranma prosesi sistemə yüngül molekulyar kütləli fraksiya daxil etdikdə daha sürətlə baş verir. Bu məhsulların çıxımlarının 1:2 və 1:3 nisbətənində artması, radiasiyanın təsiri altında nano katalizator səthində yaranan səth effektləri, səthdə toplanan enerjinin sistemə asan ötürülməsi və yüngül karbohidrigenlərin daha asan parçalanması ilə izah olunur.
4. Pestisidlərin polyar və qeyri-polyar həlledicilərdə məhsullarının γ-şüalanmanın təsiri altında 0-105 kQr doza intervalında çevrilmə prosesinin kinetikası öyrənilmiş və göstərilmişdir ki, pestisidlərin çevrilmə dərəcəsi onların ilkin qatılığından asılıdır və 105 kQr dozada orta çevrilmə dərəcəsi 90-97% intervalında dəyişir.
5. Nanoölçülü metal oksidlərin və aktiv tikici agent olan DSXB-nın iştirakı ilə alınmış nanokompozit materiallarında radiasion-kimyəvi texnologiyadan istifadə etməklə, C-C kimyəvi quruluşun formalaşdırılması nanokompozitin mexaniki və elektrofiziki xassələrinə müsbət təsir edir.

II PROBLEM: BƏRK CİSİMLƏRDƏ RADİASİYA STİMULLAŞDIRICI PROSESLƏR
1. H+ və He+ ionları ilə implantasiya edilmiş laylı və zəncirvari kristalların (GaS; GaS(Yb, Sm); GaSe) udma oblastında fotokeçiriciliyi şüalanmanın növündən və aşqar atomunun təbiətindən asılı olmayıb, yalnız struktur defektlərin konsentrasiyasından, termik dəmləmə temperaturundan və şüalanma dozasından asılıdır. Müəyyən edilmişdir ki, şüalanma dozalarının kiçik qiymətlərində ilkin defektlərin qismən kompensasiyası, yüksək dozalarda isə lokal nizamsız amorf oblastlar yaranır, şüalandırılmış kristalların termik dəmlənməsi zamanı isə defektlərin anniqilyasiyası nəticəsində müşahidə olunan stabil defektlər kristalların xassələrini məqsədyönlü idarə etməyə imkan verir.
2. Qamma şuaların təsirinə məruz qalmış TlS monokristalının müxtəlif temperaturlarda (200-300 K) VAX-sı tədqiq olunmuş və müəyyən edilmişdir ki, elektrik sahə intensivliyinin Е<300V/sm qiymətlərində cərəyanın keçmə mexanizmi həcmi yüklər hesabına baş verir. Radiasiya təsirinə məruz qalmış TlS kristalının güclü elektrik sahəsində VAX-larının qeyri-xətti hissəsində cərəyan zəif sahə effekti ilə şərtlənir və Pul-Frenkelin istilik-sahə nəzəriyyəsi çərçivəsində izah olunur.
3. TlInS2 kristalının implantasiyadan əvvəl və sonra 300K temperaturda Raman spektrlərinin tədqiqi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, H+ ionları ilə implantasiyadan sonra strukturun amorflaşması və səthdə Tl-nin tərkibdə əhəmiyyətli dərəcədə azalması müşahidə edilir. He+ (120 кeВ) ionları ilə implantasiya zamanı effekt özünü daha kəskin şəkildə göstərir və S atomlarının kəskin azalması ilə müşayiət olunur. He+ ionları ilə implantasiyadan sonra Raman spektrlərinin İn və Tl atomlarına məxsus hissəsində baş verən genişlənmə struktur nizamsızlığı ilə əlaqədardır.
4. İYMPE+α-SiO2 kompozit sistemində nisbətən stabil və radiasiyaya davamlı kompozitlər polimer matrisaya 1-2% həcmində nano-SiO2 daxil etdikdə alınır, İYMPE+SiO2 kompozit sistemində dielektrik parametrlərin tezlik asılılığı onlarda gedən proseslərin relaksasion xarakterindən xəbər verir, elektrik keçiriciliyinin doza asılılığı isə modifikasiyaedici doza həddini müəyyən etməyə imkan verir və bu hədd 50-100kQr intervalındadır.
5. PVDF/Fe3O4 kompozitlərinə γ-şüalarının təsiri zamanı aşağı dozalarda gedən tikilmə prosesi polimer zəncirlərinin və nəticədə dipolların da mütəhərrikliyini azaldaraq ε və tgδ-nin azalmasına, lgρ-nun isə artmasına səbəb olur. Şüalanma dozasının artması ilə matrisada oksidləşmə və destruksiya prosesinin başlanması səbəbindən bunun əksini müşahidə edirik.
6. Nanokristallik 3C-SiC hissəciklərinin EPR spektrində gfakt.=2.006 qiymətində güclü siqnal müşahidə edilmiş və neytronlarla şüalanmadan sonra mövcud siqnal intensivliyinin artması və yeni siqnalların yaranması müşahidə olunmuşdur. Gösrilmişdir ki, neytronlarla şüalanma anizotropik və izotropik HF strukturlu 23 vakansiyalarının yaranmasına səbəb olur və yaranmış vakansiyaların konsentrasiyasının artması yeni paramaqnit mərkəzlərin yaranması ilə nəticələnir. Belə ki, neytronlarla şüalanmadan sonra g-faktorun fərqli qiymətlərində paramaqnit mərkəzlərin ümumi sayı 1.5x1020 mərkəz/q-dan 2.7x1020 mərkəz/q qədər artır (təqribən iki dəfə). Həmçinin, neytronlarla şüalanma müddətinin artması sərbəst elektronlara uyğun mərkəzlərin (g–faktorun 2.006 qiymətində) sayının da təqribən iki dəfəyə qədər armasına səbəb olur (1.03x1018 mərkəz/q-dan 1.9x1018 mərkəz/q qədər).
7. Mikro pikselli selvari fotodiodların xassələri aşağı temperaturda tədqiq edilmiş və göstərilmışdir ki, analoqu ilə müqayisədə onların deşilmə gərginliyi sabiti 7% daha az dəyişmiş və amplitud ayırd etmə qabiliyyəti 31% yaxşılaşmışdır. Alınan nəticələr bu tip qeydedicilərin aşağı temperatur detektorlarında tətbiqinə imkan verir.

III PROBLEM: RESPUBLİKA ƏRAZİSİNDƏ RADİOEKOLOJİ DURUMUN TƏDQİQİ, RADİASİYA AMİLLƏRİNİN BİOLOJİ SİSTEMLƏRƏ TƏSİR MEXANİZMİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ, CANLI ORQANİZMLƏRİN ŞÜALANMANIN TƏSİRİNDƏN QORUNMASI VƏ RADİASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİ PROBLEM-LƏRİNİN ELMİ ƏSASLARININ İŞLƏNİB HAZIRLANMASI
1. Bitkiçilik məhsullarının və taxılın ionlaşdırıcı şüalanmanın optimal dozaları ilə şüalandırılması (məhsulun növündən asılı olaraq 0,5-10kGy) məhsulun orqanoleptik xassələrində arzuolunmaz mənfi dəyişikliklər yaratmır, onların sanitar normativlərin tələblərinə uyğun tam sterilizasiyasını, itkisinin azaldılmasını və saxlanılma müddətini uzadılmasını təmin edir.
2. B4C və B6Si nümunələrində 194 kGy şüalanmadan sonra amorflaşmalar aydın görünür. Aparılan struktur analiz nəticələrinə əsasən 9.7 kGy-194 kGy intervalında şüalandırılmış nümunələrin struktur quruluşunda qəfəs parametrlərinin (a/a0 və c/c0) udulma dozasından asılı olaraq dəyişməsi müşahidə olunmuşdur. 194 kGy udulan doza ilə şüalandırılmış bor karbid nümunəsində yaranmış çoxsaylı aktiv mərkəzlər (ionlar, radikallar, elektronlar, həyəcanlanmış atomlar, qüsurlar /defektlər/) oksigenli mühitdə yüksək temperaturlarda oksidləşmə prosesinin sürətlənməsinə səbəb olur və 773K temperaturda oksidləşmiş hissənin (1300K temperaturda 26%) əriyərək amorf fazaya keçməsi baş verir.
3. Kür-Araz ekosistemində dib çöküntülərində nisbətən pestisidlə çirklənmə daha çox Qazax, Şıxlı qəs.(Gürcüstan Sərhəddi) Xrami ərazisində (29.8 µg/kg) və torpaq nümunələrində isə Bala Kür, Neftçala rayonu Bankə qəsəbəsi ərazisində (18.9 µg/kg) müşahidə edilmişdir. Torpaq və dib çöküntülərində xlorüzvi pestisidlərlə təbii radionuklidlər arasında Pirson korrelyasiya əmsalı hesablanıb. XÜP–lərlə Cs137 arasında kifayət qədər yaxın korrelyasiya müşahidə edilmişdir.
4. Səlyan rayonunun Dayıkənddəki keçmiş pestisid bazasının ərazisini tədqiq edərkən, torpağın müxtəlif dərinliklərində xlorüzvi pestisidlərin qalığı aşkar edilmişdir. Alınan nəticələrdən məlum olur ki, hazırda respublikada istifadəsi qadağan olunmuş DDT və onun izomerlərinin konsentrasiyaları digər komponentlərə nisbətən üstünlük təşkil edir ((DDT+DDE+DDD, 50÷1300 µg/kg təşkil edir).
5. Samur çayı hövzəsindən götürülmüş torpaq və dib çöküntüsü nümunələrində radionuklidlərin miqdarı təbii fon səviyyəsindədir. Su nümunələrində isə U238 və Th232 seriyalarından olan Bi214, Bi212, Pb212 izоtoplarının müşahidə olunması sahil boyu torpaqların erroziyası və yuyulması nəticəsində suda minerallaşmanın artması ilə izah oluna bilər.
Alınmış nəticələr neft emalı üçün iqtisadi cəhətdən effektiv və ekoloji təhlükəsiz texnologiyanın tətbiqi üçün tövsiyə oluna bilər.
6. Noxud cücərtilərinin duz stresi şəraitində boyatmasını və inkişaf etməsinı antioksidant fermentlərin həm bir-biri ilə, həm də kiçikmolekullu antioksidantlarla əlaqəli və balanslaşmış şəkildə fəaliyyəti təmin edir.
7. Farmakolji məqsədlə günəbaxan yağı vasitəsilə ekstraksiya edilməklə alınan çaytikanı yağından fərqli olaraq, ekoloji təmiz çaytikanı yağı alınması texnologiyası işlənmişdir.
8. Tərkibində çaytikanı yağı olan diş məcununun texnoloçiyası hazırlanmışdır.
9. n-[(2-metil-5-aminofenil)-4-(3-piridil)-2-pirimidinamin]metil piperazinometil benzoilamid-in (MPB) sink kompleksi sintez edilmiş, RFA və İQ-spektrlərlə xarakterizə edilmişdir.
10. Sintez edilmiş [Zn(mpb)2]Cl2 birləşməsi 7 və 9Gy dozada şüalanmış laboratoriya heyvanlarının qan parametrlərinin normada saxlanmasını təmin etmış, onların ümumi davranış reaksiyalarına və yaşama qabiliyyətinə müsbət təsir göstərmişdir.
11. 220Gy dozada şüalandırılmış buğda toxumlarının [Zn(mpb)2]Cl2 birləşməsinin 0,1; 0,01; 0,001%-li qatılıqlı məhlulları ilə işlənməsi, toxumlardan əmələ gələn cücərtilərdə morfo-fizioloji və biokomyəvi göstəriciləri normallaşdırmış, stimullaşdırıcı, qoruyucu təsir göstərmiş, 300Gy dozada şüalanmada isə əmələ gələn cücərtilərdə piqmentlərin biosintezini normallaşdırmışdir.
12. Pirallahı rayonunun təbii radiasiya fonu 1,2-2,8 mkR/saat arasında dəyişir. Pirallahı rayonu torpaqlarında təbii və süni radionuklidlərin yayılmasını əks etdirən rəqəmsal xəritənin tərtib edilməsi üçün zəruri olan ilkin nəticələr əldə edilmiş, Pirallahı rayonu torpaqlarında 40K təbii radionuklidinin başqa radionuklidlərlə müqayisədə üstünlük təşkil etdiyi göstərilmişdir.
13. Bir qayda olaraq süni radionuklidlərin maksimal xüsusi aktivliyi torpağın üst 30–40 sm-lik qatında müşahidə olunur və torpaq profilində dərinliyin 3 dəfə artması zamanı xüsusi aktivlik ~2 dəfə azalır.
14. Elektron Paramaqnit Rezonans (EPR) spektroskopiyası üsulu ilə Abşeron yarımadasının müxtəlif neft yataqlarından çıxarılan neft nümunələrində dəmir oksidi maqnit nanohissəciklərinin mövcudluğu aşkar edilmişdir. Alınan nəticələr maqnit sahəsinin neftə təsir mexanizmlərinin aydınlaşdırılmasına, neftin texnoloji mühüm fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərinin (özlülük, maqnit xüsusiyyətləri və s.) idarəedilməsinə və yeni effektiv texnologiyaların hazırlanmasına imkan verir.

IV PROBLEM: ENERJİ DAŞIYICILARININ ALINMASI, İSTEHSALAT VƏ MƏİŞƏTDƏ ENERJİ TƏMİNATINDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN İSTİFADƏSİNİN ELMİ ƏSASLARININ İŞLƏNMƏSİ
1. Biokütləyə günəş enerjisinin təsiri ilə yüksək kalorili qaz (H2, CH4, CO) qarışıqlarının alınması imkanları tədqiq edilmışdir. Biokütlə və günəş enerjisi hər ikisi ekoloji təmiz mənbə olduğundan və nəticədə yüksək kalorili qaz (H2, CH4, CO) alındığından bu üsulun iqtisadi cəhətdən daha səmərəli olduğu göstərilmişdir. Biokütlənin tərkibində liqnin miqdarı yüksək olduğuna görə enerji tutumludur, kül şəklində qalıq isə gübrə kimi istifadə edilə bilər.