RADİASİYA PROBLEMLƏRİ İNSTİTUTU
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
FİZİKA-RİYAZİYYAT VƏ TEXNİKA ELMLƏRİ BÖLMƏSİ
| AZE | ENG | RUS |

Əsas elmi nəticələr

I PROBLEM: NÜVƏ ENERJİSİNİN ÇEVRİLMƏ PROSESLƏRİ VƏ EKOLOJİ PROBLEMLƏRİN HƏLLİ İSTİQAMƏTİNDƏ İSTİFADƏSİ
1. nano-ZrO2+ γ-Al2O3 qarışıq sisteminin iştirakı ilə suyun otaq temperaturunda (T=300K) radiasion-katalitik parçalanması nəticəsində molekulyar hidrogenin əmələ gəlmə kinetikası öyrənilmiş, müəyyən olmuşdur ki, 20÷30 nm ölçüyə malik nano-ZrO2+ γ -Al2O3 qarışıq sisteminin iştirakı ilə suyun parçalanması prosesində γ-şüalarının enerjisinin effektiv çevrilmə və səthi səviyyəyə ötürülməsi prosesi baş verdiyindən molekulyar hidrogenin radiasiya-kimyəvi çıxımı 7,1-dən 12,7 molekul/100eV-a kimi dəyişir.
2. Neftin borularla nəqli prosesində yaranan üzvi tullantıların (WAX) tərkibi, fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri və radiasiya-kimyəvi çevrilmələri tədqiq olunmuşdur. Göstərilmişdir ki, bu tullantıların tərkibində olan toksik politsiklik aromatik karbohidrogenlər radiasiyanın təsiri altında digər komponentlərə nəzərən daha böyük sürətlə parçalanır ki, bu da onların ekoloji idarə olunması üçün əlverişli şərait yaradır.
3. γ-şüaların təsiri altında otaq temperaturunda n-heksanın nano-ZrO2 katalizator səthində çevrilməsi, qaz və maye fazada yaranan məhsulların kinetik asılılıqları tədqiq edilmiş və müəyyən olunmuşdur ki, kinetik oblasda qaz fazada yaranan molekulyar hidrogenin çıxımı xətti olaraq G=9 molekul/100eV-a qədər artır. Təmiz heksana nisbətən hidrogenin çıxımının (G=5 molekul/100eV) artması udulan enerjinin katalizator səthindən sistemə ötürülməsi ilə izah olunur.
4. Fenolun suda məhlulunda radiolitik oksidləşmə prosesinin sürətinin udulan dozadan asılılı olaraq dəyişməsi öyrənilmiş, proseslərin riyazi modeli hazırlanmış, fenolun və onun aralıq məhsullarının Brutto-oksidləşmə reaksiyalarının effektiv sürət sabitləri təyin edilmiş və oksidləşmə prosesinə nano-γ-Al2O3 əlavə edildikdə prosesinin kinetik qanunauyğunluqları öyrənilmişdir.
5. Nanoölçülü metal oksidlərin və aktiv tikici agent olan DSXB-nın iştirakı ilə alınmış nanokompozit materiallarında radiasion-kimyəvi texnologiyadan istifadə etməklə, C-C kimyəvi quruluşun formalaşdırılması nanokompozitin mexaniki və elektrofiziki xassələrinə müsbət təsir edir.

II PROBLEM: BƏRK CİSİMLƏRDƏ RADİASİYA STİMULLAŞDIRICI PROSESLƏR
1. Protonlarla şüalanmış laylı yarımkeçiricilərin optik və fotoelektrik xassələrinin tədqiqi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, radiasiya texnoloji işlənmə bu materiallar əsasında spektrin ultrabənövşəyi və görünən oblastında fotohəssaslığa malik diod strukturların yaradılmasına imkan verir.
2. İlk dəfə olaraq tədqiq olunan (TlInSe2)1-x(TlGaTe2)x (x=0; 0,1; 0,2; 0,8; 0,9; 1,0) bərk məhlul nümunələrinin elektrik keçiriciliyinin temperatur asılılığında 300K-dən yuxarı temperaturlarda superion halına keçid aşkar edilmişdir. Alınmış nəticələrə əsasən tədqiq edilən materiallar 0,5-voltluq nanoelektronika üçün superkondensatorların, ionistorların (ifrat yüksək tutuma malik kondensatorların) hazırlanması üçün münasib material kimi istifadə edilə bilər.
3. Qamma kvantlarla şüalanmış və şüalanmamış TlGaSe2 kristalının dielektrik və elektrik impedansı tədqiq edilmiş, həm şüalanmış, həm də şüalanmamış TlGaSe2 kristalında keçiriciliyin mexanizmi və polyarizasiyanın tipi təyin olunmuşdur.
4. İYMPE və 5 həcmi %-ə qədər nano-SiO2 və CdS/ZnS əlavə olunmuş kompozit sisteminin temperatur-tezlik asılılıqlarından dielektrik parametrlərinin relaksasion xarakteri və modifikasiyaedici doza həddinin 50-100kQr olması müəyyən edilmişdir. Göstərilmişdir ki, doldurucunun miqdarının artması aşağı enerjili tələlərinin konsentrasiyasının artmasına və dielektrik relaksasiya proseslərinin güclənməsinə səbəb olur.
5. Neytron selinin təsirinə məruz qalmış SiO2 nanomaterialının müqaviməti yalnız neytron selinin təsir müddətinin artması ilə azalır və gərginlik dəyişməsində sabit qalır. “Fowler–Nordheim” asılılıqlarından məlum olmuşdur ki, təcrübələr aparılan temperaturda SiO2 nanomaterialında sahə emissiyası müşahidə olunmur və termal aktivlik bütün aralıqlarda dominantdır. Volt – Amper xarakteristikasından məlum olmuşdur ki, bu nanomaterialda effektiv iş gərginliyi 100V qiymətindən çoxdur.

III PROBLEM: RESPUBLİKA ƏRAZİSİNDƏ RADİOEKOLOJİ DURUMUN TƏDQİQİ, RADİASİYA AMİLLƏRİNİN BİOLOJİ SİSTEMLƏRƏ TƏSİR MEXANİZMİNİN ÖYRƏNİLMƏSİ, CANLI ORQANİZMLƏRİN ŞÜALANMANIN TƏSİRİNDƏN QORUNMASI VƏ RADİASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİ PROBLEM-LƏRİNİN ELMİ ƏSASLARININ İŞLƏNİB HAZIRLANMASI
1. Xəzər dənizində ilk dəfə olaraq membran monitorinqi texnologiyalarının tətbiqi ilə polisiklik birləşmələr və metalların ultra-kiçik konsentrasiyalarının təyini üzrə pilot tədqiqatları icra olunmuşdur.
2. Abşeron yarımadasının qərb və cənub sahil zonasında dəniz suyu nümunələri götürülmüş və kompleks tədqiqatlar aparılmışdır. Tədqiqatlar neft maddələri ilə çirklənmənin aşağı olmasını göstərməklə yanaşı, sahil zonasında məişət mənşəli üzvü maddələrin konsentrasiyasının yüksək olmasını nümayiş etdirmişdir. Bütün cənub və şərq sahil sularında Koliform və E-koli bakteriyalarının çox yüksək konsentrasiyaları da aşkarlanmışdır ki, bunlar da tullantı suları üzrə təmizləmə qurğularının effektiv işləmədiyini göstərir.
3. Səpindən əvvəl toxumları müxtəlif dozalarda γ-şüalanmanın təsirinə məruz qalmış bir neçə tərəvəz bitkilərinin ikinci nəslində antioksidant mühafizə sisteminin fəaliyyəti tədqiq edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, kiçik doza oblastında ionlaşdırıcı şüalanma bitki yarpaqlarında oksigenin aktiv formalarının yaranmasını intensivləşdirir və nəticədə hüceyrə membranları lipidlərin perekis oksidləşmə məhsulu olan malondialdehidin miqdarının artması ilə müşayiət olunan daha geniş miqyaslı dağıntılara məruz qalır. Belə şəraitdə bitkilərin antioksidant mühafizə sisteminin fəaliyyəti prolin kimi antioksidantların sintezini sürətləndirməklə yanaşı, həm də antioksidant fermentlərin fəallaşmasına səbəb olur. Böyük doza oblastında isə dağıdıcı təsir lipidlərlə yanaşı, həm də bioloji makromolekulları əhatə edir.
4. Qara çörəkotunun nəmləndirilərək cücərdilən toxumlarının şüalandırılma zamanı cücərmə sürətlənmiş, əkindən sonra gövdə sürətlə uzanaraq normadan 2-2,3 dəfə artıq olmuşdur.
5. İlk dəfə olaraq Elektron Paramaqnit Rezonans (EPR) üsulu ilə Abşeron yarımadasının bəzi neft yataqlarında çıxarılan neft nümunələrində dəmir oksidi maqnit nanohissəciklərin mövcudluğu aşkar olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, maqnit sahəsi vasitəsi ilə bu neft nümunələrinin reoloji xassələrini (Özlülük, deemulsasiya, maqnit rezonans xüsusiyyətləri və s.) dəyişmək olar.
Alınmış nəticələr neft emalı üçün iqtisadi cəhətdən effektiv və ekoloji təhlükəsiz texnologiyanın tətbiqi üçün tövsiyə oluna bilər.
6. Achillea nobilis, Crocus sativus L., Calendula officinalis bitkiləri ekstraktlarının və onların polivinilpirrolodonla (PVP) modifikasiya edilmiş formalarının radioprotektor xassələrinin olması müəyyən edilmiş və onların radioprofilaktik məqsədlərlə istifadə edilmələrinin mümkünlüyü tövsiyə olunmuşdur.

IV PROBLEM: ENERJİ DAŞIYICILARININ ALINMASI, İSTEHSALAT VƏ MƏİŞƏTDƏ ENERJİ TƏMİNATINDA BƏRPA OLUNAN ENERJİ MƏNBƏLƏRİNİN İSTİFADƏSİNİN ELMİ ƏSASLARININ İŞLƏNMƏSİ
1. Qaynar su istifadəçisi olan fərdi, ictimai və istehsal obyektləri üçün avtonom günəş qızdırıcı qurğusu işlənmişdir.
2. Bakı şəhəri iqlim şəraitində tozlanma və kölgələnmənin günəş kollektorunun gün ərzində faydalı iş əmsalına təsiri tədqiq olunub. Müəyyən olunub ki, kölgələnmə əmsalının maksimal təsiri səhər və axşam saatlarında müşahidə olunur və gün ərzində faydalı iş əmsalına təsiri 5-6% olur. Yastı gövdəli Günəş kollektoru üçün Abşeron yarımadası mühitində kölgələnmə əmsalının sabit qiymətində tozlanma əmsalının qiyməti təyin edilib. Hər iki faktoru nəzərə almaqla yastı günəş kollektorunun günəş radiasiyası enerjisinin faydalı istifadə oluna biləcək qiymətləri təyin olunub.